Dünyanın ilk ve en eski ses kayıt cihazının Edison’un 1877 yılında icat ettiği “fonograf” olduğunu zannediyorduk, meğer daha öncesi de varmış. Fonografın icadından tam 20 yıl önce, yani 1857’de patentlenen mevzubahis cihazın adı “fonotograf”. Ölümünden kısa bir süre sonra unutulmuş ve yakın zamana kadar neredeyse hiç anılmamış bir mucide, Édouard-Léon Scott de Martinville’e ait.
Fonotograf, sesi yeniden üretmiyor, görsel bir materyale dönüştürüyordu. Bugünden baktığımızda anlamsız geliyor olabilir ama Scott’ın ses kaydetmeye yönelik çalışmalar yaparken amaçladığı şey sesleri görünür kılmaktı. Sesi işitilebilir şekilde yeniden üretmek ise ya aklına gelmemişti ya da bunu önemsiz bulmuştu.
Scott, Paris’te bilimsel yayınlar yapan bir yayınevinde çalışan bir el yazmaları editörü ve tipograftı. Buluşundan bir süre önce stenografi tarihi üzerine çalışmıştı ve o sıralar konuşmaları kâğıda aktarmanın yollarını araştırıyordu. Buluşun ilk tohumlarını insan fizyolojisi üzerine yazdığı 1853 tarihli bir metninde rastlıyoruz.
Bu metninde tasarısını “kelimeyi fotoğraflamak gibi ihtiyatsız bir fikir” diye tarifliyor Scott. Fotoğrafın o sıralar çok çekici ve popüler bir çalışma alanı olduğunu hatırlatmakta fayda var. Bu açıdan baktığımızda, sesleri kaydetmeye yönelik çalışmalarını neden fotoğrafla ilişkilendirdiğini anlamak zor değil.
Buluşunu “fonotografi” (phon+autograph) olarak adlandırıyor, yani sesin kendi kendine yazılması. Sesin yazıya alfabetik harfler olarak dönüşmesini bekliyor değildi elbette. Onun istediği şey, bir konuşmanın, bir söz öbeğinin çizgiler hâlinde bir tür “yazı”ya dönüşmesi ve bunun okunabilir olmasıydı.
Scott, Fransız endüstrisine potansiyel katkıları değerlendiren bir dernek olan SEIN’in desteğiyle ile buluşunu geliştirme imkânı buluyor, çoğunlukla şarkı ve şiirlerden oluşan bir dizi kayıt yapıyor. Ama işte o kadar. Kendisi de bir başka bilim insanı da bu çalışmaları daha öteye götüremiyor. Zaten bir süre sonra Edison büyük yankı uyandıran fonografı icat ediyor. Scott ve fonotograf ise tarihe karışıyor.
Dünya, bu ilksel icattan da mucidinden de ses tarihi üzerine araştırmalar yapan First Sounds adlı ekibin çalışmaları sayesinde 2008 yılında haberdar oluyor. First Sounds, Scott’ın kâğıda döktüğü kayıtların bazılarını çeşitli teknik aşamalardan geçirerek ses dosyaları olarak yayınlıyor. Fonotograf cihazı bugün, Amerikan Tarihi Ulusal Müzesi’de sergileniyor. Fonogramlarının sese dönüştürülmüş versiyonlarına ise First Sounds’un internet sitesinden erişilebiliyor.